Aydın’ın merkez ilçesi Efeler’in köklü yerleşim alanlarından Köprülü – Veysipaşa Mahallesi, tarihsel dokusuyla öne çekiyor. Sahip olduğu hanlar, külliyeler, tarihi camiler, nostaljik Hasır Pazarı’ndaki zanaatkârlarıyla ziyaretçilerini zaman tünelinde yolculuğa çıkaran mahalle, fotoğraf tutkunu kent sakinleri ile yerli ve yabancı turistleri de ağırlıyor. 2 çeşit SİT alanına sahip mahallede tarihsel nitelik taşıyan konutları da görebilmek mümkün.
Köprülü – Veysipaşa Mahallesi sınırları içinde yer alan bazı tarihsel yapılar ve özellikleri ise şöyle:
Nasuhpaşa Külliyesi: Külliyenin batısında, hamamın doğusundaki yapı, halk arasında Osman Ağa Medresesi ismiyle de anılmaktadır. Medrese, kareye yakın bir avlu etrafında sıralanan tek katlı ahşap kapılı kare planlı moloz taş ve tuğladan inşa edilmiş odalardan meydana gelmektedir. Ancak yol nedeniyle, güney-doğu köşe ve doğu cephe tamamen ortadan kaldırılmıştır. Medrese taş ve tuğla ile inşa edilmiştir. Girişi güney cephededir. Sonradan kapatılmıştır. Günümüzde 17 adet öğrenci odası mevcuttur. Kitabesine göre yapı, H.1120/M.1708 yılına tarihlendirilmektedir. 2010 yılında restorasyonu tamamlanarak açılışı yapılmıştır.
Cihanoğlu Camii: Camii, doğu-batı yönlerinde, eğimli bir alanda, yüksek bir platform üzerinde yer almaktadır. Alt kademede, batıda kemerli bir geçit, güneyde bir sebil vardır. Avlunun kuzey ve doğusunda medrese hücreleri mevcuttur. Yapı, moloz taşla inşa edilmiştir. Yer yer tuğlalar da görülmektedir. Kare planlı, kubbeli ve üç bölümlü son cemaat yeri ile kuzey-batıda bir minareye, üç bölümlü bir son cemaat yerine sahiptir. Cepheler pencerelerle hareketlendirilmiştir. Güneyde mihrap duvarı dışa doğru taşıntı yapmaktadır. Kuzeydeki son cemaat yerinin bölümleri kubbelerle örtülüdür. Kubbe geçişleri pandantiflidir. Kuzey yönündeki kapıdan harime geçilir. Harim kubbesinin geçişleri trompludur. Caminin son cemaat yeri ve harimi oldukça süslüdür. Ancak eski resimlerde görülen son cemaat yerindeki alçı süslemeler bugün yoktur. Harimdeki alçı süslemeler Barok karakterlidir. Bitkisel motifler "C" ve "S" kıvrımlar, silmeler dikkati çeken bezemelerdir. Caminin restorasyonu 2010 yılında tamamlanarak daha güzel bir görünüme kavuşmuştur.
Gümrük Önü Hamamı: Kadınlar ve erkekler kısmı olmak üzere çifte hamam şeklinde inşa edilmiştir. Moloz taşın arasında yer yer tuğla kullanılan bir duvar örgüsüne sahiptir. Kadınlar kısmında kare planlı, tek kubbeli soyunmalık ve kuzeyinde tonozlu ılıklık, kubbe ve tonoz örtülü sıcaklık mekânı yer almaktadır. Erkekler kısmında kare planlı, tek kubbeli soyunmalık, gerisinde kubbe ve tonozlarla örtülü ılıklık, daha sonra sıcaklık yer alır. Sıcaklık haçvari dört eyvanlı, kare hücreli plan tipindedir. Hamam, plan şemasına bakılarak 15. yüzyıldan 16. yüzyıl sonuna kadar olan bir zaman dilimi içine tarihlendirilebilmektedir. Bitişiğindeki han, Cihanoğlu Hanı olarak bilinmektedir. İki katlı hanın bir kısmı mevcut değildir. Söz konusu hanın kaynaklarda 19. yüzyıl içinde inşa edilmiş olabileceği belirtilmektedir. Avlusundaki çeşmenin de 19. yüzyıl eseri olabileceği mümkün görünmektedir.
Gümrük Önü Hanı: Gümrük Önü Hamamı bitişiğinde yer alan han, hamamla çağdaş olup iki kanadı tamamen yıkılmıştır. Günümüze dek hanın batısındaki bölüm ile güneyindeki mekânların bir kısmı ayakta kalabilmeyi başarmıştır. İki katlı han moloz taş ve tuğla malzeme kullanılarak inşa edilmiştir. Girişi eyvan şeklindedir. Ortada bir avlusu vardır. Sebil bu gün tamamen ayaktadır ve avlunun ortasında yer almaktadır. Dikdörtgen planlı, taş ve tuğla malzeme ile inşa edilmiştir. Cephesi, kademelendirilmiş, kemerli bir görünüm verilmiştir. Alt kısmında yalağı vardır. Yapının ticarete yönelik bir amaçla ve 19. yüzyıl içinde yapıldığı düşünülmektedir.
Üveys Paşa Camii: Cami, kuzey-güney doğrultusunda eğimli bir arazi üzerine avlulu, kare planlı ve harimi tek kubbeyle örtülü olarak yapılmıştır. Yapının kuzeyinde üç kubbeli bir son cemaat yeri ve batı cephesinin kuzey ucunda minaresi vardır. Cepheler sıvalı olduğu için inşa malzemesi anlaşılamamaktadır. Kubbeler alaturka kiremitlerle örtülüdür. Cephelerin alt seviyesinde mermer söveli ve dikdörtgen şekilli pencereler vardır. Üst kısımları sivri hafifletme kemerleriyle hareketlendirilmiştir. Üst seviyedeki pencereler dikdörtgen çökertmeler içine yerleştirilmiştir ve sivri kemerlidirler.
Güney cephede öküz gözü pencereler dikkati çeker. Son cemaat yerinin üzeri kubbelerle örtülüdür. Ortadaki kubbeye istiridye kabuğu şekilli tromplarla, yanlardakine ise pandantiflerle geçilmektedir. Sütunlar yuvarlak gövdelidir. Kuzeyde kadınlar mahfili yer almaktadır. Yapının süslemeleri sadedir. Cami, Üveys Paşa tarafından M. 1568 yılında inşa edilmiştir.
