Kırk yılı aşkın süredir İran İslam Cumhuriyeti'ni demir yumrukla yöneten Ayetullah Ali Hamaney, siyasi hayatının en zor günlerinden geçiyor. ABD ve İsrail'in ortaklaşa yürüttüğü son operasyonlar, sadece Tahran'ın kalbini değil, doğrudan Hamaney'in şahsi konutunu da hedef aldı. Saldırıların hemen ardından apar topar güvenli bir sığınağa götürülen 86 yaşındaki lider, bir zamanlar Orta Doğu'ya korku salan gücünü ve nüfuzunu yavaş yavaş kaybediyor. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah'ın ölümü ve Suriye'de Esad rejiminin devrilmesiyle yıllardır ince ince işlediği "direniş ekseni" paramparça olan Hamaney'in hayat hikayesi yeniden mercek altına alındı. Peki, siyasi yalnızlığa sürüklenen, içeride ekonomik krizle boğuşan ve koltuğunu oğlu Mücteba Hamaney'e bırakmaya hazırlanan İran dini lideri Ali Hamaney kimdir?
ALİ HAMANEY KİMDİR, KAÇ YAŞINDA VE ASLEN NERELİ?
İran'ın mutlak hakimi Ayetullah Ali Hamaney, 1939 yılında ülkenin kutsal şehirlerinden biri kabul edilen Meşhed'de dünyaya geldi. Orta halli bir ailenin ikinci çocuğu olan Hamaney, katı Şii kurallarına bağlı bir molla olan babasının izinden giderek henüz 11 yaşında dini eğitim almaya başladı. Kum ve Necef'teki medreselerde dönemin en ünlü din alimlerinden dersler aldı. Ancak genç Hamaney sadece klasik İslam metinleriyle yetinmedi; Victor Hugo ve Tolstoy gibi Batılı yazarların eserlerini okudu, hatta Farsçaya çevirdi. Mısırlı düşünür Seyyid Kutub'un fikirlerinden de derinden etkilenen Hamaney, 1960'lı yıllarda Şah rejimine karşı yürütülen gizli isyanların baş aktörlerinden biri oldu. Şah'ın acımasız istihbarat örgütü SAVAK tarafından tam altı kez tutuklandı, ağır işkencelerden geçti ve sürgüne gönderildi. Gençlik yıllarında yaşadığı bu travmalar, onun Batı'ya karşı ömür boyu sürecek derin güvensizliğinin temelini attı.
HAMANEY NASIL İKTİDARA GELDİ, SAĞ KOLU NEDEN FELÇLİ?
Siyasete olan tutkusu onu sıradan bir din adamı olmaktan çıkardı. 1981 yılında kendisine yönelik düzenlenen bombalı bir suikast girişiminden sağ kurtuldu ancak bu saldırı sağ kolunun tamamen felç kalmasına neden oldu. Aynı yıl İran İslam Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanı seçilerek devrim lideri Ayetullah Humeyni'nin en yakınındaki isim haline geldi. 1989 yılında Humeyni'nin hayatını kaybetmesi, Hamaney'in kaderini bir kez daha değiştirdi. Dini hiyerarşide en üst rütbeli bir "ayetullah" olmamasına rağmen, anayasada yapılan özel bir değişiklikle ve "zamanı okuyabilen lider" vasfıyla "velayet-i fakih" makamına oturdu. O günden itibaren ordu, istihbarat, yargı ve siyasetin tüm iplerini eline alarak İran'da eşi benzeri görülmemiş bir tek adam rejimi inşa etti.
DİRENİŞ EKSENİ NEDİR, İRAN VE İSRAİL NEDEN DÜŞMAN?
Hamaney'in 36 yıllık iktidarı boyunca dış politikadaki en belirgin stratejisi, ABD ve İsrail karşıtlığı üzerine kurduğu "Direniş Ekseni" oldu. İran-Irak savaşından aldığı dersle, bölgede konvansiyonel bir savaş kazanmanın zorluğunu gören Hamaney; Lübnan'da Hizbullah, Suriye'de Esad rejimi, Yemen'de Husiler ve Filistin'de Hamas üzerinden devasa bir vekil güçler ağı kurdu. Ancak bu asimetrik savaş stratejisi, 7 Ekim 2023 sonrasında büyük bir çöküş yaşadı. İsrail'in ağır misillemeleri sonucu Hizbullah lideri Nasrallah'ın öldürülmesi ve Suriye'de Esad'ın devrilmesi, Hamaney'in en büyük stratejik yatırımını yok olma noktasına getirdi. 2024 yılında İsrail'e doğrudan füzeler fırlatarak yeni bir oyun kurmaya çalışsa da bu hamle, Batı yaptırımlarını ve içerideki ekonomik çöküşü daha da hızlandırdı.
ALİ HAMANEY'İN YERİNE KİM GEÇECEK, MÜCTEBA HAMANEY KİMDİR?
86 yaşındaki liderin ilerleyen yaşı ve sağlık sorunları, "Hamaney'den sonra İran'ı kim yönetecek" sorusunu uzun süredir sıcak tutuyor. Adaylar arasında öne çıkan en güçlü isim ise oğlu Mücteba Hamaney. Kamuoyu önünde pek görünmeyen ancak Dini Liderlik Ofisi'nin fiili yöneticisi konumunda olan Mücteba, perde arkasında Devrim Muhafızları ve istihbarat teşkilatıyla çok derin bağlar kurdu. Mayıs 2024'te dönemin Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin şüpheli bir helikopter kazasında hayatını kaybetmesi, Mücteba Hamaney'in haleflik yolundaki en büyük rakibini de ortadan kaldırdı. Bugün İran siyaseti, Hamaney'in gölge iktidarı olan oğlunun, babasından kalan bu enkaz halindeki sistemi nasıl devralacağını ve ayakta tutup tutamayacağını tartışıyor.
