Yarım asrı aşan seyahatleriyle Osmanlı coğrafyasının görsel ve kültürel hafızasını 10 ciltlik Seyahatnâme eserine nakşeden Evliya Çelebi, 1671 yılında Ege rotasındayken istikametini bugünkü Aydın topraklarına çevirdi. Dönemin kayıtlarında "Aydın Güzelhisarı" ismiyle anılan bu bölge, gezginin notlarında mimari dokusu ve canlı sosyal yaşamıyla geniş yer buldu. Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün arşiv kayıtlarına da yansıyan bu tarihi metinler, günümüzün modern kentinin üç buçuk asır önceki refah seviyesini ve gündelik ritmini kusursuz bir şekilde belgeliyor.
SEYAHATNÂME'DEKİ AYDIN GÜZELHİSARI: BİNLERCE KÖŞK VE İBADETHANE
Şehrin o dönemki fiziksel büyüklüğü karşısında şaşkınlığını gizleyemeyen seyyah, yerleşim yerinin ovaya nasıl yayıldığını detaylarıyla anlatır. Kendi ifadeleriyle kentin siluetini şu tarihi cümlelerle kayda geçirir: "Şehirde tam 26 mahalle ve 47 mihrap (ibadethane) vardır. Ovaya yayılmış olan bu kentte, kiremit örtülü tam 6 bin 770 büyük saray, süslü malikane ve hane yer alır." Bu rakamlar ve betimlemeler, bölgenin 17. yüzyılda sıradan bir taşra kasabası değil, ciddi bir ekonomik güce sahip elit bir yerleşim merkezi olduğunu kanıtlamaktadır.
NARENCİYE KOKULU CAMİ AVLULARI VE MİMARİ ZARAFET
Kentin dini ve sivil mimarisi, doğayla iç içe geçmiş bir estetiğe sahipti. Çarşı merkezinde konumlanan Ramazan Efendi Camii'ni kurşunla kaplanmış kubbesiyle tanımlayan yazar, ibadethanenin medresesini ve özellikle limon ile turunç ağaçlarının gölgelediği ferah avlusunu vurgular. Bir diğer önemli yapı olan Üveys Paşa Camii ise Seyahatnâme sayfalarında devasa havuzu, çevresini saran eğitim yuvaları ve girişindeki tarihi yapım kitabesiyle detaylandırılır.
TİCARETİN MERKEZİ: HELVACILAR VE KURŞUNLU BEDESTEN
Tarım ve ilim alanındaki gelişimini ticari hayatına da yansıtan Aydın, 1671 yılının şartlarında oldukça hareketli bir çarşı kültürüne ev sahipliği yapıyordu. Ekonominin kalbinin attığı noktaları betimleyen gezgin, "Aydın’da muazzam bir Kurşunlu Bedesten, saraç dükkânları, kalabalık sinici ve bakırcılar çarşısı bulunur" cümlesiyle esnaf çeşitliliğine dikkat çeker. Çarşının karmaşası içinde dönemin en popüler lezzet durakları olan meşhur helvacı dükkânları da yazarın damak tadında bıraktığı izlerle esere konu edilmiştir.
SÖKE VE GERMENCİK HATTINDAKİ YANLIŞ BİLİNEN HALK RİVAYETİ
Günümüzde dijital platformlarda sıkça paylaşılan ve tüm Aydın coğrafyasına mal edilen bazı abartılı yerel efsanelerin aslı da orijinal metinlerin incelenmesiyle ortaya çıkmaktadır. Çelebi'nin notlarında geçen sıra dışı bir halk gözlemi, kentin geneline değil, sadece Söke ile Germencik ilçelerinin kesişim noktasında bulunan küçük bir köye aittir. Zira Seyahatnâme'nin bütünü okunduğunda, Güzelhisar'ın baştan sona bir tarım, bilim ve ticaret metropolü olarak yüceltildiği açıkça görülmektedir.
