Önce bu soruya genel tarım ekonomisi ve genel ekonomi ve ticaret açısından bakalm.
· Genel olarak üretimdeki plansızlık,
· üreticinin pazarlık gücünün zayıf olması, yüksek aracı sayış,ı lojistik maliyetleri ile
· sanayi alımlarındaki tek fiyat politikalarıdır.
Buna aracıların aralarında uyguladıkları tek fiyat politikalarını da ekleyebiliriz. Tarlada çok ucuz olan bir ürünün market rafında pahalı olmasının sebebi de yine tarladan sofraya uzanan bu uzun ve maliyetli tedarik zinciridir.
Öncelikle tarım ve tarımsal fiyat politikalarını hazırlayan ve uygulamaya koyanlar bir dizi yanlış yaptılar.Bu yanlışlıklar yaklaşık yedi yıldır devam etmekte. Bu yanlışlıkları ve yanlışlıklar için alınan tedbirleri ve sonuçlarını sıralayalım.
• Defalarca “Hal Yasası “çıkarıldı; her çıkarılan yasa bir fiyasko oldu;her yasadan sonra Topancı hali esnafları,komisyoncular,pazarcı,marketçi,toptancı,hal dışı esnaf “hal yasası” nı delik deşik ettiler;her yasanın uygulanmasından daha da birleşerek ve mali portreleri açısından güçlenerek çıktılar.
• Gıda Komitesi kuruldu.Hiç bir işe yaramadı.Ne doğru tespitler yapabildiler ne de denetleme.
• Fiyatı yükselen ürünlerde ihracat kısıtlandı, bazı ürünlerde ihracata sınırlamalar getirildi.Maliye ve Ticaret Bakanlıkları “ilkel” tedbirlerle sadece üreticiye zarar verecek kararlar aldılar.Üretim ve satış sezonu açılınca
• ithalatın ve ithalat vergilerinin önü açılarak üreticinin ürününün değerinin çok altında satılmasına yol açtılar.
· Her hangi bir gıda değerinde satılmaya başlanınca ithalat yoluna başvurdular.
• Toptancı, aracı,komisyoncu,işletmeci,hal dışı esnaflara ait depolar ve işletmeler denetlendi.Bu kesim güçlü lobileri sayesinde ya hiç ceza almadılar veya çok cüzi(komik” cezalarla işin içinden sıyrıldılar.
• Fahiş fiyat cezaları kesildi. Kesilen cezalar istifçi ve fahiş fiyat uygulayanların bütçelerinin yanında “yok” hükmünde idi.
• Ucuz gıdayı tüketiciy ulaştırmak için “Satış çadırları” kuruldu;fiyasko ile sonuçlandı.Gene aracılar bu savaştan galip çıktılar.
• Tarım Kredi marketleri ile tüketiciye uygun fiyatla gıda ulaşımı hedeflenerek Türkiye genelinde Tarım Kredi'ye bağlı 2.356 KOOP Market ve bakkal konseptli özel reyonlarla birlikte toplam 4.500 markete ulaşılmasına rağmen pek çok gıdada piyasa üstü fiyat uygulamaları ile başarısız olundu.Ve “Devlet Kooperatifçiliği” nin tutmadığı görüldü.
Covid salgını sonrasında tüm dünyada gıda fiyatları gerilerken ve günümüzde -%1,5 düzeylerinde seyrederken ülkemizde TÜİK rakamları ile Bunca tedbire rağmen devlet gıda fiyatları artışını 2025 yılı itibari ile %28,31’in altına indiremediği gibi 2026 ağustos ayında % 37,53’e yükselmiştir.
Günümüzde başta meyve ,sebze ,et,süt ve süt ürünleri,sanayi ürünleri,yem bitkileri,yağ bitkileri vd. üretici fiyatları “hiç” mertebesine inip üreticiyi üretimde” illallah” dedirten fiyatlandırmaların sorumlusu ve suçlusu kimlerdir?
Önce aracılar,sonra aracıyı denetleme kurumları,sonra maliye ve ticaret politikalarının uygulayıcıları…
